Thông tin về Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi)

Từ sản xuất, chế biến, lưu thông đến khi có mặt trên bàn ăn, thực phẩm phải trải qua một chuỗi cung ứng với nhiều công đoạn. Chỉ một “mắt xích” không được kiểm soát tốt, nguy cơ mất an toàn có thể phát sinh và ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe người tiêu dùng.
Sau 16 năm thực thi, Luật An toàn thực phẩm năm 2010 đã bộc lộ những hạn chế trước những yêu cầu mới của thực tiễn. Việc sửa đổi Luật lần này đặt trọng tâm vào đổi mới phương thức quản lý, chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, quản lý theo mức độ nguy cơ dựa trên Hệ thống thông tin dữ liệu An toàn tực phẩm quốc gia, đồng thời phân định rõ trách nhiệm và khắc phục sự phân tán trong quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm.
Từ kiểm soát nguy cơ trong toàn bộ chuỗi cung ứng, phân loại thực phẩm để áp dụng phương thức quản lý phù hợp, đến xây dựng hệ thống dữ liệu và tăng cường hậu kiểm, các chính sách sửa đổi hướng tới một nền quản lý chủ động, hiện đại, dựa trên dữ liệu và lấy phòng ngừa nguy cơ làm trọng tâm.
Thực tế, bất kỳ hàng hóa nào, “mắt xích” nào trong chuỗi cung ứng đều có thể phát sinh nguy cơ mất an toàn thực phẩm. Vì thế, câu chuyện của Luật An toàn thực phẩm sửa đổi không chỉ là kiểm tra một sản phẩm có an toàn hay không. Quan trọng hơn là phải kiểm soát được nguy cơ ở đâu, từ khâu nào, ai chịu trách nhiệm, và khi xảy ra sự cố thì có thể truy xuất, khoanh vùng và xử lý nhanh đến đâu.
Trên cơ sở đó, dự thảo Luật xây dựng 4 nhóm chính sách trọng tâm và định hướng hoàn thiện bộ máy quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm theo hướng thống nhất một đầu mối từ Trung ương đến địa phương, bao gồm:
- Quản lý an toàn thực phẩm dựa trên kiểm soát nguy cơ theo chuỗi cung ứng;
- Cải cách phương thức quản lý và cơ chế kiểm tra thực phẩm trên thị trường;
- Số hóa và xây dựng hệ thống thông tin dữ liệu an toàn thực phẩm quốc gia liên thông;
- Nâng cao hiệu quả quản lý thức ăn đường phố và loại hình cung cấp suất ăn tập thể.
- Định hướng Hoàn thiện bộ máy quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm theo hướng thống nhất đầu mối từ Trung ương đến địa phương.
1. Quản lý an toàn thực phẩm dựa trên kiểm soát nguy cơ theo chuỗi cung ứng.
Với mục tiêu:
- Giám sát, bảo đảm an toàn thực phẩm trong toàn bộ chuỗi cung ứng thực phẩm từ sản xuất ban đầu (trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản, thu hái, đánh bắt, khai thác, giết mổ) đến sơ chế, chế biến, kinh doanh và lưu thông trên thị trường, hướng tới phương thức kiểm soát an toàn thực phẩm của các nước phát triển.
Dự thảo Luật sửa đổi quy định:
- Quản lý an toàn thực phẩm được thực hiện trong toàn bộ các khâu của chuỗi cung ứng, cụ thể: (1) Quy định mức tồn dư lượng thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật và các tác nhân gây ô nhiễm trong thực phẩm đối với thực phẩm sau thu hái, đánh bắt, khai thác, giết mổ trong khâu sản xuất ban đầu; (2) Quy định điều kiện của một số nhóm cơ sở sản xuất thực phẩm; (3) Quy định cách thức quản lý theo từng nhóm thực phẩm; (4) Thực hiện việc giám sát, hậu kiểm trên thị trường trong quá trình lưu thông của thực phẩm, trong đó tăng cường vai trò của cơ quan quản lý nhà nước, cơ sở kiểm nghiệm trong công tác kiểm tra, giám sát, chủ động lấy mẫu đối với thực phẩm lưu thông trên thị trường.
Một trong những thay đổi quan trọng được đặt ra ngay từ khâu sản xuất ban đầu đó là kiểm soát an toàn thực phẩm ngay từ điểm đầu của chuỗi cung ứng; không chờ đến khi sản phẩm ra thị trường mới giám sát nguy cơ, mà yêu cầu giám sát và đặt ra các quy định về an toàn ngay từ khâu nguyên liệu và thực phẩm sau thu hoạch, đánh bắt, khai thác, giết mổ. Cùng với đó, dự thảo đặt ra yêu cầu về điều kiện bảo đảm an toàn thực phẩm trong quá trình sản xuất, kinh doanh thực phẩm tại các cơ sở, thay vì chỉ tập trung vào sản phẩm cuối cùng.
Với những quy định trên, dự thảo Luật sửa đổi không chỉ giải quyết được bài toán chồng chéo chức năng nhiệm vụ giữa Bộ Y tế với Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang quản lý đối với khâu sản xuất ban đầu; mà vẫn đáp ứng được yêu cầu quản lý về an toàn thực phẩm từ yếu tố đầu vào (kiểm soát giới hạn tồn dư trong thực phẩm từ nguyên liệu đầu vào như giống, thức ăn chăn nuôi, thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật, phụ gia thực phẩm, chất hỗ trợ chế biến thực phẩm…) và sơ chế ban đầu (trồng trọt, chăn nuôi, thu hái, đánh bắt, thu hoạch, thu gom giết mổ) cho đến khâu cuối cùng là người tiêu dùng. Các biện pháp quản lý vừa kế thừa các quy định hiện hành, đồng thời không gây chồng chéo trong hệ thống pháp luật, phù hợp với thông lệ quốc tế, hướng tới phương thức quản lý khoa học, hiện đại. Tập trung vào các nhóm theo nguyên tắc phân loại thực phẩm cần kiểm soát trong chuỗi cung ứng sản phẩm để tập trung quản lý. Như vậy sẽ giảm chi phí tuân thủ của cả xã hội trong quá trình thực hiện, đồng thời tạo sự chủ động cho tổ chức, cá nhân cung ứng thực phẩm trong quá trình lựa chọn thực phẩm để sản xuất, kinh doanh nhưng cũng tăng trách nhiệm cho các chủ thể này trong việc bảo đảm an toàn thực phẩm. Ngoài ra, việc tăng cường kiểm tra, giám sát đối với thực phẩm đã đến khâu lưu thông cũng giảm chi phí từ ngân sách nhà nước cho công tác kiểm tra trước khi thực phẩm ra thị trường.
2. Cải cách phương thức quản lý và cơ chế kiểm tra thực phẩm trên thị trường.
Với mục tiêu:
- Đổi mới phương thức quản lý sản phẩm gắn với thực phẩm được giám sát, kiểm tra trong toàn bộ vòng đời nhằm bảo đảm an toàn thực phẩm cho người sử dụng.
Dự thảo Luật sửa đổi quy định:
- Phương thức quản lý phù hợp cho từng nhóm thực phẩm theo nguyên tắc phân loại thực phẩm.
- Thực hiện các biện pháp quản lý đối với các loại thực phẩm theo hướng các thực phẩm đều được kiểm tra, giám sát trong quá trình lưu thông trên thị trường. Trong đó, một số nhóm thực phẩm sẽ phải thực hiện đăng ký bản công bố sản phẩm, hoặc công bố tiêu chuẩn áp dụng trước khi lưu hành và triển khai các biện pháp kiểm tra đối với thực phẩm trong quá trình lưu thông.
- Theo quy định hầu hết sản phẩm công bố tiêu chuẩn sản phẩm – đây là hình thức tự công bố và thực hiện hậu kiểm trên thị trường. Ngay sau khi nộp hồ sơ công bố tiêu chuẩn sản phẩm theo đúng quy định, tổ chức, cá nhân được quyền sản xuất, kinh doanh sản phẩm đó.
- Hiện nay, chỉ có một nhóm nhỏ sản phẩm có tính chất đặc thù: có khuyến cáo sức khỏe cộng đồng, có kỹ thuật sản xuất phức tạp hoặc sử dụng cho nhóm đối tượng dễ bị tổn thương (trẻ em, người già, phụ nữ có thai, người bệnh,..) cần đăng ký công bố sản phẩm. Dự thảo Luật đã xây dựng theo hướng hạn chế phát sinh nhóm sản phẩm so với với quy định trước đây để tránh việc xáo trộn trong quá trình thực thi của doanh nghiệp. Các nhóm sản phẩm tại dự thảo Luật không có nhiều sự thay đổi so với nhóm sản phẩm phải đăng ký bản công bố theo quy định tại Nghị định 15/2018/NĐ-CP. Việc xây dựng các nhóm sản phẩm đăng ký công bố cũng căn cứ và phù hợp với thông lệ quốc tế.
- Còn lại, các sản phẩm không tiêu chuẩn hóa, có vòng đời ngắn như thực phẩm tươi sống, rau củ quả,..thuộc hình thức miễn đăng ký bản công bố sản phẩm và miễn công bố sản phẩm phù hợp với tình hình thực tiễn.
- Để tránh gián đoạn trong hoạt động sản xuất và kinh doanh của doanh nghiệp, dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đã quy định đối với các sản phẩm đã được phê duyệt theo pháp luật hiện hành vẫn tiếp tục sử dụng giấy tiếp nhận đăng ký bản công bố sản phẩm đã được cấp và bản tự công bố sản phẩm và duy trì hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Trong giai đoạn chuyển tiếp, trong thời hạn tối đa 36 tháng kể từ ngày Luật này có hiệu lực, cơ sở có trách nhiệm hoàn thiện hồ sơ sản phẩm cập nhật hồ sơ trên hệ cơ sở dữ liệu chuyên ngành về an toàn thực phẩm để phục vụ hậu kiểm, lưu trữ tại cơ sở và cung cấp cho cơ quan có thẩm quyền khi có yêu cầu.
Vì vậy, các sản phẩm đã phê duyệt theo pháp luật hiện hành không bị ảnh hưởng và không phát sinh chi phí cho doanh nghiệp.
+ Đối với kiểm tra giám sát trên thị trường: Dự thảo Luật đã quy định một mục riêng về hậu kiểm trong đó quy định đối tượng, nguyên tắc, biện pháp hậu kiểm cũng như trách nhiệm của đoàn kiểm tra, tần suất kiểm tra trên thị trường. Đồng thời dự thảo Luật cũng đã quy định các biện pháp để tăng hiệu lực, hiệu quả việc thực thi pháp luật thông qua việc thu hồi giấy đăng ký bản công bố sản phẩm, gỡ bỏ hồ sơ công bố tiêu chuẩn sản phẩm, thu hồi giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm, thu hồi thực phẩm không đảm bảo an toàn; quy định các tổ chức thử nghiệm của nhà nước thực hiện việc lấy mẫu trên thị trường để cùng tham gia giám sát với cơ quan chức năng; Khuyến khích Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội, hiệp hội ngành hàng, cộng đồng, Nhân dân tham gia giám sát doanh nghiệp, cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm.
Nếu chính sách thứ nhất kiểm soát nguy cơ từ đầu chuỗi, thì chính sách thứ hai tập trung vào cải cách phương thức quản lý, cách kiểm tra thực phẩm khi đã lưu thông trên thị trường. Điểm đáng chú ý là hoạt động kiểm tra được định hướng dựa trên cơ sở dữ liệu an toàn thực phẩm thống nhất từ Trung ương đến địa phương - Cơ sở dữ liệu bao gồm kết quả đánh giá nguy cơ, dữ liệu kiểm nghiệm, thông tin sự cố mất an toàn thực phẩm, kết quả giám sát và lịch sử tuân thủ quy định của cơ sở qua các cuộc thanh tra, kiểm tra trước đó.
Để kiểm soát nguy cơ trong toàn bộ chuỗi cung ứng, đổi mới phương thức quản lý và kiểm tra trên thị trường hiệu quả, cần phải có một nền tảng dữ liệu thống nhất về an toàn thực phẩm, kết nối, chia sẻ với các Bộ, ngành. Đây cũng là nội dung trong tâm của chính sách thứ ba - Số hóa và xây dựng hệ thống thông tin dữ liệu an toàn thực phẩm quốc gia liên thông.
3. Số hóa và xây dựng hệ thống thông tin dữ liệu an toàn thực phẩm quốc gia liên thông.
Với mục tiêu:
- Từng bước hướng tới việc thực hiện việc quản lý an toàn thực phẩm bằng dữ liệu đã được số hóa và hệ thống thông tin dữ liệu quốc gia liên thông thúc đẩy công tác quản lý an toàn thực phẩm được đồng bộ, rút ngắn thời gian giải quyết nhằm nâng cao hiệu quả trong công tác phòng ngừa, ngăn chặn, khắc phục sự cố, truy xuất nguồn gốc khi xảy ra sự cố về an toàn thực phẩm, thực hiện cảnh báo nhanh, cảnh báo sự cố quốc gia cũng như công tác kiểm tra thực phẩm trong quá trình lưu thông trên thị trường.
- Xây dựng hệ thống thông tin về an toàn thực phẩm thống nhất từ Trung ương đến địa phương làm cơ sở quản lý an toàn thực phẩm trong toàn chuỗi cung ứng.
Dự thảo Luật sửa đổi quy định:
- Tăng cường ứng dụng công nghệ trong quản lý an toàn thực phẩm, trong đó từng bước ứng dụng công nghệ trong công tác giải quyết thủ tục hành chính cũng như hoạt động phân tích nguy cơ, phòng ngừa, ngăn chặn, khắc phục sự cố, truy xuất nguồn gốc, kiểm tra thực phẩm trong quá trình lưu thông trên thị trường.
- Xây dựng một hệ thống thông tin về an toàn thực phẩm thống nhất từ Trung ương đến địa phương, trong đó có đầy đủ thông tin của cơ sở kinh doanh thực phẩm, toàn bộ vòng đời của từng thực phẩm từ sản xuất ban đầu đến sơ chế, chế biến, kinh doanh và lưu thông trên thị trường đến khi được sử dụng,
- Thực hiện phân cấp, phân quyền truy cập thông tin cho cơ quan quản lý từ Trung ương đến địa phương theo lĩnh vực được phân công nhằm thực hiện công tác phân tích nguy cơ, phòng ngừa, ngăn chặn sự cố, khắc phục sự cố, truy xuất nguồn gốc kịp thời khi xảy ra sự cố về an toàn thực phẩm.
Việc số hóa không chỉ để lưu trữ dữ liệu mà để phản ứng nhanh, kết nối đa ngành, việc xây dựng một hệ thống cơ sở dữ liệu để có thể quản lý đồng bộ, thực hiện việc giám sát, kiểm tra phân tích nguy cơ, phòng ngừa ngăn chặn sự cố, khắc phục sự cố, truy xuất nguồn gốc thực phẩm lưu thông trên thị trường được nhanh chóng, kịp thời đáp ứng được mục tiêu bảo đảm sức khoẻ nhân dân, chất lượng giống nòi dân tộc. Dữ liệu về an toàn thực phẩm sẽ liên thông với dữ liệu đăng ký doanh nghiệp, dữ liệu sản xuất ban đầu, ứng dụng công nghệ nhận diện điện tử để truy xuất vòng đợi thực phẩm từ sản xuất ban đầu tới khi lưu thông. Ngoài ra, giải pháp này cũng góp phần minh bạch thông tin: Người dân có quyền tiếp cận thông tin về tình trạng vi phạm hoặc sự cố ATTP thông qua hệ thống dữ liệu quốc gia thống nhất. Cơ quan quản lý từ Trung ương đến địa phương được cấp quyền truy cập để kịp thời khi phát hiện dấu hiệu vi phạm hoặc sự cố.
Từ sản xuất, chế biến, lưu thông đến hệ thống dữ liệu, các chính sách sửa đổi đều hướng tới mục tiêu kiểm soát nguy cơ xuyên suốt chuỗi thực phẩm. Nhưng có những “mắt xích” đặc biệt gần với đời sống hằng ngày, nơi thực phẩm được chế biến và phục vụ trực tiếp cho rất nhiều người đó là thức ăn đường phố và các cơ sở cung cấp suất ăn tập thể. Vì vậy, dự thảo Luật dành một nhóm chính sách riêng “Nâng cao hiệu quả quản lý thức ăn đường phố và loại hình cung cấp suất ăn tập thể” đối với các loại hình này.
4. Nâng cao hiệu quả quản lý thức ăn đường phố và loại hình cung cấp suất ăn tập thể.
Với mục tiêu:
- Giảm thiểu đến mức thấp nhất các vụ ngộ độc thực phẩm gây ra bởi thức ăn đường phố, loại hình cung cấp suất ăn tập thể bảo đảm sức khỏe, an toàn cho người tiêu dùng.
Dự thảo Luật sửa đổi quy định:
- Tăng cường trách nhiệm của người kinh doanh thức ăn đường phố, loại hình cung cấp suất ăn tập thể.
- Tăng cường trách nhiệm quản lý giám sát của chính quyền địa phương trong phối hợp liên ngành để quản lý việc kinh doanh thức ăn đường phố, loại hình cung cấp suất ăn tập thể trên địa bàn quản lý.
- Tăng cường trách nhiệm của tổ chức, cá nhân cung cấp suất ăn tập thể, tổ chức bếp ăn tập thể không nhằm mục đích kinh doanh (như bếp ăn tập thể của công an, quân đội).
Bộ Y tế có trách nhiệm xây dựng, sửa đổi, bổ sung, trình cấp có thẩm quyền ban hành quy định điều kiện bảo đảm an toàn thực phẩm và hướng dẫn quản lý an toàn thực phẩm đối với bếp ăn tập thể, nhà hàng trong khách sạn, khu nghỉ dưỡng, nhà hàng, cơ sở dịch vụ ăn uống, cơ sở kinh doanh thức ăn đường phố.
Ủy ban nhân dân tỉnh chịu trách nhiệm quản lý an toàn thực phẩm trên địa bàn; quản lý điều kiện bảo đảm an toàn thực phẩm đối với cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm nhỏ lẻ, thức ăn đường phố, cơ sở kinh doanh, dịch vụ ăn uống, an toàn thực phẩm tại các chợ trên địa bàn và các đối tượng theo phân cấp quản lý
Ủy ban nhân dân xã chịu trách nhiệm quản lý an toàn thực phẩm trên địa bàn; quản lý điều kiện bảo đảm an toàn thực phẩm đối với cơ sở kinh doanh thực phẩm nhỏ lẻ, thức ăn đường phố, cơ sở kinh doanh, dịch vụ ăn uống, an toàn thực phẩm tại các chợ trên địa bàn và các đối tượng theo phân cấp quản lý trên địa bàn.
Kiểm soát chặt chẽ đối với thức ăn đường phố, loại hình suất ăn tập thể vì đối tượng sử dụng các thực phẩm này rất lớn, đặc biệt là trong các cơ sở giáo dục. Giải pháp này góp phần tăng cường “trách nhiệm kép” của người kinh doanh thức ăn đường phố, cung cấp suất ăn tập thể cũng như trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước tại địa phương đồng thời vẫn bảo đảm môi trường thuận lợi cho việc kinh doanh thực phẩm cũng như không gây khó khăn cho công tác quản lý nhà nước tại địa phương.
- Một vấn đề mới được đặt ra rõ hơn trong Dự thảo Luật là trách nhiệm bảo đảm an toàn thực phẩm đối với hoạt động kinh doanh trên môi trường thương mại điện tử và nền tảng số. Quy định rõ trách nhiệm của người bán và chủ quản nền tảng thương mại điện tử trung gian, Cơ sở giao đồ ăn trực tuyến; thiết lập cơ chế quản lý chặt chẽ, gắn trách nhiệm bảo đảm an toàn thực phẩm xuyên suốt trên toàn bộ chuỗi: từ sản xuất, chế biến, lưu thông truyền thống cho đến môi trường thương mại điện tử và dịch vụ giao hàng trực tuyến.
5. Định hướng Hoàn thiện bộ máy quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm theo hướng thống nhất đầu mối từ Trung ương đến địa phương.
Dự thảo Luật An toàn thực phẩm sửa đổi được xây dựng theo định hướng thống nhất một đầu mối quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm từ Trung ương đến địa phương, đồng thời thực hiện phân cấp phân quyền tối đa cho Ủy ban nhân dân các cấp, cụ thể: tại Trung ương, Bộ Y tế sẽ là cơ quan đầu mối thực hiện quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm, tại cấp tỉnh thống nhất các Chi cục an toàn thực phẩm sẽ thực hiện công tác quản lý này, tại cấp xã Cơ quan chuyên môn về văn hoá, xã hội trực thuộc Uỷ ban nhân dân cấp xã là đầu mối thực hiện chức năng quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm, bố trí công chức có chuyên môn đảm nhiệm.
Dự thảo Luật đã quy định cụ thể trách nhiệm của Ủy ban nhân dân tỉnh và ủy ban nhân dân xã trong trách nhiệm quản lý, kiểm tra, giám sát an toàn thực phẩm trên địa bàn, đặc biệt là thức ăn đường phố, cơ sở cung cấp suất ăn tập thể. UBND cấp tỉnh có quyền tiếp tục phân cấp, ủy quyền cho các cơ quan chuyên môn cấp dưới (Sở, ngành, UBND cấp xã) dựa trên năng lực thực tế, đặc thù địa bàn và yêu cầu quản lý của từng địa phương. Việc cho phép phân cấp linh hoạt này giúp tránh tình trạng dồn ứ thủ tục hành chính tại cấp tỉnh, giúp các địa phương quản lý sát sao và xử lý các sự cố về an toàn thực phẩm nhanh chóng hơn.
Sửa đổi Luật An toàn thực phẩm lần này đặt ra một yêu cầu lớn: chuyển từ cách quản lý nặng về thủ tục sang quản trị an toàn thực phẩm dựa trên nguy cơ, dữ liệu và trách nhiệm. Mục tiêu không chỉ là phát hiện vi phạm sau khi xảy ra, mà phải nhận diện nguy cơ sớm hơn, kiểm tra đúng trọng tâm hơn, truy xuất nhanh hơn và xử lý kịp thời hơn. Tất cả thể hiện sự quyết tâm và vào cuộc của cả hệ thống chính trị trong công tác đảm bảo an toàn thực phẩm cho người dân Việt Nam.
Dự án Luật An toàn thực phẩm sửa đổi đang được trình Quốc hội xem xét, cho ý kiến tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI.
VFA

