Người dân ở đâu, dịch vụ công ở đó

Khoảng cách từ thôn, làng đến trung tâm hành chính có thể còn xa, nhưng khoảng cách từ người dân đến dịch vụ công đang có cơ hội được rút ngắn.

Qua giám sát chuyển đổi số tại các địa phương của tỉnh có thể thấy: Công nghệ chỉ thực sự phát huy giá trị khi có người hướng dẫn, có hạ tầng phù hợp và người dân từng bước tự sử dụng được dịch vụ số.

Từ chủ trương chuyển đổi số đến sự hỗ trợ ngay tại thôn

Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia (Nghị quyết 57) đặt khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vào vị trí động lực phát triển.

Ở cơ sở, chủ trương ấy cần được thể hiện bằng những thay đổi người dân có thể cảm nhận: Thủ tục dễ tiếp cận hơn, giảm giấy tờ, giảm số lần đi lại và tiết kiệm thời gian, chi phí. Và tổ công nghệ số cộng đồng là một mắt xích đưa hoạt động hỗ trợ đến tận thôn, tổ dân phố.

Thành viên tổ hướng dẫn người dân sử dụng điện thoại thông minh, tìm hiểu và thực hiện dịch vụ công trực tuyến, sử dụng tài khoản định danh điện tử, thanh toán không dùng tiền mặt, nhận diện nguy cơ lừa đảo trên môi trường mạng.

Với những thủ tục đủ điều kiện thực hiện trực tuyến, người dân có thể hạn chế những chuyến đi xa hoặc việc phải nghỉ làm để đến cơ quan hành chính. Điều đáng nói hơn, sau mỗi lần được hướng dẫn, họ có thêm kỹ năng để tự thao tác ở những lần tiếp theo.

Đây không phải mô hình thay thế trách nhiệm giải quyết thủ tục hành chính của cơ quan nhà nước. Giá trị của mô hình nằm ở việc hỗ trợ người dân vượt qua rào cản ban đầu về kỹ năng và công nghệ, kết nối người dân với dịch vụ công đã được cung cấp trên môi trường số.

Mỗi nơi một cách tiếp cận

Thực tiễn giám sát tại các xã, phường: Mộ Đức, Đông Sơn, Vệ Giang, Cẩm Thành và Cà Đam cho thấy, cùng một mục tiêu phục vụ người dân nhưng điều kiện thực hiện không giống nhau.

Ở nơi đông dân, vấn đề là khối lượng giao dịch và khả năng tự sử dụng dịch vụ số; ở địa bàn rộng hoặc miền núi, khó khăn còn đến từ khoảng cách địa lý, đường truyền và điều kiện thiết bị.

Tại xã Mộ Đức, 12 tổ công nghệ số cộng đồng với 129 thành viên đã phối hợp tổ chức 22 lớp phổ cập kỹ năng số cho 1.230 người dân và hướng dẫn hơn 5.000 lượt người tham gia nền tảng “Bình dân học vụ số”.

Những con số này cho thấy nỗ lực đưa việc học kỹ năng số đến cơ sở. Từ việc được hướng dẫn thực hiện một thao tác cụ thể, người dân có cơ hội làm quen với cách tiếp cận dịch vụ trực tuyến trong đời sống thường ngày.

Ở xã Đông Sơn, địa bàn rộng hơn 115 km², có trên 56 nghìn dân tại 23 thôn, địa phương kiện toàn 23 tổ công nghệ số cộng đồng với 250 thành viên.

Cùng với mạng lưới hỗ trợ tại thôn, mô hình “Ngày thứ Bảy hành chính lưu động phục vụ nhân dân” của chính quyền địa phương cho thấy một cách tổ chức phục vụ chủ động hơn: Đưa hoạt động hỗ trợ hành chính đến gần khu dân cư, giảm trở ngại đi lại đối với người ở xa trung tâm. Hai hoạt động có chức năng khác nhau nhưng cùng hướng tới sự thuận tiện của người dân.

Xã Vệ Giang duy trì 14 tổ công nghệ số cộng đồng. Theo báo cáo của xã, tỷ lệ hồ sơ trực tuyến đạt 97,73.  Tuy nhiên, đây là kết quả giải quyết thủ tục hành chính chung của địa phương, không phải số hồ sơ do các tổ trực tiếp thực hiện.

Đằng sau tỷ lệ tích cực ấy vẫn là những khó khăn về nhân lực công nghệ thông tin kiêm nhiệm, thiết bị chưa đồng bộ, đường truyền có lúc thiếu ổn định. Điều này đặt ra câu hỏi quan trọng: Hồ sơ được nộp trực tuyến nhiều hơn, nhưng người dân đã thực sự có thể tự thao tác thuận lợi đến đâu?

Trong khi đó, tại phường Cẩm Thành, nơi có hơn 61 nghìn dân, Trung tâm Phục vụ hành chính công phường được bố trí tương đối đồng bộ về thiết bị. Tuy vậy, hạ tầng tốt không đồng nghĩa mọi người dân đều thành thạo sử dụng.

Với người cao tuổi, người ít tiếp xúc với điện thoại thông minh, sự hướng dẫn trực tiếp vẫn cần thiết. Đô thị càng phát triển, yêu cầu càng không chỉ là có hệ thống hiện đại mà còn là giúp mọi nhóm dân cư tiếp cận được hệ thống ấy.

Ngoài ra, ở xã miền núi Cà Đam, bài toán chuyển đổi số có thêm trở ngại của địa hình miền núi, dân cư phân tán và điều kiện kết nối chưa đồng đều. Một số khu vực như thôn Tang, thôn Quế còn gặp khó khăn về đường truyền Internet.

Việc tổ chức tuyên truyền, hướng dẫn phù hợp với ngôn ngữ, kỹ năng và điều kiện sinh hoạt của người dân, trong đó có nhu cầu sử dụng tiếng Cor, vì thế cần được quan tâm. Ở nơi một chuyến đi đến trung tâm xã có thể tốn nhiều thời gian và công sức, khả năng tiếp cận dịch vụ công từ thôn, làng mang ý nghĩa thiết thực hơn cả.

Năm địa phương, 5 điều kiện khác nhau, nhưng cùng gợi ra một nhận thức: Chuyển đổi số không thể chỉ đo bằng thiết bị đã mua sắm hay tỷ lệ hồ sơ trực tuyến. Điều phải được kiểm chứng là người dân có tiếp cận được dịch vụ, có giảm khó khăn và có đủ kỹ năng để tự sử dụng trong những lần tiếp theo hay không.

Giám sát để mô hình hoạt động thực chất

Từ hoạt động giám sát việc sử dụng nhân lực, đầu tư trang thiết bị, hạ tầng và cơ sở vật chất phục vụ chuyển đổi số, HĐND tỉnh có thêm cơ sở nhận diện mối quan hệ không thể tách rời giữa ba yếu tố: Hạ tầng vận hành ổn định, con người đủ năng lực hỗ trợ và phương thức phục vụ phù hợp với từng địa bàn.

Thiếu một trong ba yếu tố ấy, việc đầu tư công nghệ khó chuyển thành tiện ích mà người dân thực sự thụ hưởng.

Một phát hiện cần được nhìn nhận thẳng thắn là tỷ lệ hồ sơ trực tuyến cao chưa đồng nghĩa người dân đã thành thạo kỹ năng số; có trang thiết bị chưa đồng nghĩa thiết bị được sử dụng hiệu quả; thành lập được tổ chưa đồng nghĩa tổ hoạt động thường xuyên.

Vì vậy, đánh giá hiệu quả cần đi xa hơn việc thống kê số lượng tổ, số thành viên hay lượt hướng dẫn: người dân sau khi được hỗ trợ có tự thực hiện được thủ tục không, có giảm số lần đi lại không, người cao tuổi và người ở thôn xa có được tiếp cận không, thông tin cá nhân có được bảo vệ không?

Để các tổ hoạt động bền vững, cần xác định rõ đầu mối hướng dẫn nghiệp vụ; tập huấn theo những tình huống người dân thường gặp; cập nhật kỹ năng khi nền tảng, thủ tục thay đổi; bảo đảm điều kiện kết nối ở địa bàn khó khăn.

Đặc biệt, việc giám sát không nên dừng ở nhận diện hạn chế mà cần tiếp tục theo dõi tiến độ và kết quả khắc phục, gắn trách nhiệm của cơ quan có thẩm quyền với hiệu quả phục vụ thực tế.

Người dân ở đâu, dịch vụ công ở đó

Chuyển đổi số không kết thúc khi một hồ sơ được nộp qua mạng. Đích đến là người dân có thể chủ động sử dụng dịch vụ công thuận tiện, an toàn; chính quyền giảm những yêu cầu giấy tờ, thao tác không cần thiết và phục vụ đúng trách nhiệm.

Tổ công nghệ số cộng đồng có ý nghĩa ở chính quá trình chuyển tiếp ấy: Từ hướng dẫn làm giúp một lần đến trao cho người dân kỹ năng tự thực hiện nhiều lần.

Khoảng cách địa lý từ một thôn miền núi đến trung tâm hành chính có thể chưa thay đổi. Nhưng khoảng cách tiếp cận dịch vụ công có thể được rút ngắn khi hạ tầng phù hợp, lực lượng hỗ trợ gần dân và chính quyền thực sự lấy sự thuận tiện của người dân làm thước đo.

Khi đó, “người dân ở đâu, dịch vụ công ở đó” không chỉ là một phương châm, mà trở thành kết quả cụ thể có thể cảm nhận và kiểm chứng trong đời sống.

Bài, ảnh: NGUYỄN MẠNH THẮNG

Trưởng Ban Pháp chế, HĐND tỉnh Quảng Ngãi